درسنامه آموزشی مدیریت تولید کلاس یازدهم

تولید یک محصول نیازمند استفاده از عوامل متعددی است. به مجموعه‌ای از این عوامل که انسان‌ها از آن‌ها استفاده می‌کنند تا کالا یا خدماتی را تولید کنند، منابع تولید گفته می‌شود. به‌طوری که هر یک از منابع تولید به استفاده از یک سیستم مدیریتی به منظور برنامه‌ریزی مناسب جهت استفادهٔ بهینه، به موقع و به اندازهٔ این منابع نیاز دارند.

آیا تاکنون اندیشیده‌اید که:

1- منابع تولید می‌توانند شامل چه مواردی باشند؟
2- فعالیت‌های مدیریت منابع چیست؟
3- چه تفاوتی بین منابع مورد نیاز تولید کالا و منابع مورد نیاز ارائه خدمت می‌باشد؟

عملكرد استاندارد

در این فصل هنرجویان با انواع مختلف منابع تولید آشنا می‌شوند و مفاهیم و راهکارهای مدیریت صحیح این منابع را خواهند شناخت.

منابع تولید

تولید هر نوع کالا و انجام هر نوع خدمات، به امکانات و تجهیزات مختلفی نیاز دارد که به آن‌ها منابع تولید گفته می‌شود. این منابع دو ویژگی دارند:

1- هزینه‌بر هستند.
2- محدود هستند.

مهم‌ترین منابع تولید در نمودار زیر نشان داده شده‌اند:

پس از شناسایی منابع مورد نیاز برای تولید یک محصول، اکنون باید به گونه‌ای برنامه‌ریزی شود تا:

1- از حداقل منابع حداکثر بهره‌برداری صورت گیرد؛
2- همواره منابع مورد نیاز در دسترس باشند؛
3- در تمام روزهای سال، ساعت کار مفید آن‌ها بالا باشد؛
4- هزینه تأمین آن‌ها، منطقی و به صرفه باشد؛

لذا مدیریت منابع عبارت از برنامه‌ریزی مناسب برای استفادهٔ بهینه، به موقع و به اندازهٔ منابع مورد نیاز برای تولید یک محصول است.

مدیریت مالی

در مدیریت مالی سعی می‌شود کلیهٔ مسائل پولی، مالی و سرمایه‌گذاری طوری مدیریت شوند که منافع شرکت یا سازمان به حداکثر برسد.

مدیریت مالی دو هدف عمده دارد:

الف) دستیابی آسان به اهداف سازمان با کمترین هزینه؛
ب) حداکثر کردن ثروت، ارزش و سهام شرکت.

مهمترین وظایف مدیران مالی عبارت‌اند از:

- تأمین منابع مالی مورد نیاز شرکت با ارزانترین روش؛
- به‌کارگیری بهینهٔ منابع مالی در جهت حداکثر نمودن بهره‌وری؛
- محاسبهٔ دقیق سرمایهٔ در گردش و پول نقد مورد نیاز برای تمام ماه‌ها و هفته‌های سال؛
- برنامه‌ریزی برای تأمین پول نقد مورد نیاز و سرمایه در گردش با کمترین هزینه.

مدیریت منابع انسانی

اگر سرگذشت شرکت‌های موفق را مورد بررسی قرار دهیم متوجه می‌شویم که بزرگ‌ترین سرمایهٔ آن‌ها، نیروی انسانی آنهاست.

مدیریت منابع انسانی

به معنای شناسایی، انتخاب، استخدام، تربیت و پرورش نیروی انسانی به منظور دستیابی به اهداف سازمان می‌باشد. در اینجا منظور از سازمان ممکن است یک شرکت صنعتی یا کشاورزی و دامپروری، باشگاه ورزشی، موسسهٔ آموزشی، دفتر فنی، سازمان هنری، شرکت خدماتی و غیره باشد.

کارشناسان بر این باورند که مهم‌ترین منبع تولید که نقش عمده‌ای در موفقیت یک سازمان ایفا می‌کند، نیروی انسانی باهوش، توانمند، متخصص، پرتلاش، دقیق، با انگیزه و متعهد است. چرا که بدون داشتن نیروی انسانی با چنین مشخصاتی دستیابی به اهداف سازمان (حتی با وجود دسترسی به سایر منابع)، میسر نخواهد بود. بنابراین لازم است تا سازمان‌ها به منظور برخورداری از چنین منبع مهمی، علاوه بر حساسیت در جذب و استخدام نیروی انسانی کارآمد، برای آموزش و به‌روز کردن اطلاعات نیروی انسانی خود تلاش کنند.

امروزه شرکت‌ها و سازمان‌های مختلف، تلاش می‌کنند تا نیروی انسانی خود را از میان افرادی با خصوصیات برجسته (نظیر دانش و آگاهی، اخلاق، تعهد و مسئولیت‌پذیری،خلاقیت، انضباط کاری و...) انتخاب نمایند.

وظايف و مسئوليت‌های مديريت منابع انسانی عبارت‌اند از:

- انتخاب کسانی که دقیقاً توانایی‌های مورد نیاز شرکت را دارند.
- آموزش در شروع کار
- برنامه‌ریزی برای آموزش‌های مورد نیاز در طول دوره خدمت کارکنان
- طراحی سیستم‌های عادلانه حقوق و دستمزد و سیستم پاداش
- شناخت استعدادها، علایق، انگیزه‌ها و شخصیت نیروهای انسانی از طریق ایجاد ارتباطات انسانی
- انجام اقدامات لازم برای ایمنی و سلامت جسمی و روحی منابع انسانی
- انجام اقدامات مربوط به نظم و انضباط و رسیدگی به شکایت
- ارزیابی عملکرد و ارزشیابی شایستگی‌های کارکنان
- انجام اقدامات مربوط به بازنشستگی
- انجام اقدامات مربوط به از کار افتادگی، بازنشستگی و مستمری بگیران

از این رو، مدیر منابع انسانی موظف است منابع انسانی را به صورت عقلانی، سودمند و بهینه به کار گیرد تا حداکثر بهره را برای سازمان داشته باشد. از طرفی با روابط دوجانبه و تفاهم با کارکنان، شرایطی را برقرار نماید تا هم بهره‌وری سازمان و هم وضعیت کارکنان بهتر شود و درآمد و رفاه آن‌ها بیشتر شود.

مهم‌ترین اقدامات و فعالیت‌های مدیران برای ایجاد انگیزه در کارکنان شامل موارد زیر می‌باشد:

1- همراهی و هم‌فکری با کارکنان؛
2- ایجاد حس امنیت شغلی در کارکنان؛
3- ایجاد محیط بانشاط و دوست‌داشتنی برای کارکنان؛
4- هدایت کارکنان برای رشد و تکامل و پیشرفت؛
5- تلاش برای آگاهی و دانش روزافزون کارکنان؛
6- تلاش به منظور افزایش اثربخشی کارکنان برای سازمان؛

تحقیقات نشان می‌دهد که
7- هر چقدر تعامل و هماهنگی و روابط دوجانبه مدیران با کارکنان بیشتر و بهتر باشد، بهره‌وری و تولید بیشتر خواهد بود.
8- هر چقدر رضایت کارکنان از طریق تفاهم دوجانبه بیشتر باشد، بهره‌وری بیشتر خواهد بود.

مدیریت مواد اولیه

مواد اولیه به هرگونه کالا یا قطعاتی گفته می‌شود که برای تولید محصول استفاده می‌گردد.

در بسیاری از سازمان‌ها، مدیریت مواد اولیه برای موفقیت امری ضروری است تا سازمان بتواند در یک بازار رقابتی باقی بماند و ورشکست نشود.

دلایل عمدهٔ اهمیت مدیریت مواد عبارت‌اند از:

- هزینهٔ بالای خرید مواد اولیه و حمل و نقل و نگهداری آن‌ها؛
- اهمیت کیفیت مواد اولیه به عنوان یکی از عوامل بسیار مؤثر در کیفیت نهایی محصول تولیدی؛
- ممانعت از اختلال در تولید محصول و زیان مالی با برنامه‌ریزی صحیح و تأمین به موقع مواد اولیه.

مهم‌ترین فعالیت‌های مدیریت در زمینهٔ امور مواد اولیه به شرح زیر می‌باشد:

- اطلاع دقیق و به روز از نیازمندی‌های واحد تولید به مواد اولیه و قطعات
- برنامه‌ریزی مناسب و دقیق و علمی برای تأمین به موقع مواد اولیه
- جمع‌آوری اطلاعات دقیق از فروشندگان و تأمین کنندگان مواد اولیه و قطعات و قیمت‌ها و شرایط فروش
- تجزیه و تحلیل و ارزیابی فروشندگان و مذاکره با آن‌ها
- انتخاب فروشندگانی که بهترین شرایط را دارا باشند و عقد قرارداد با آن‌ها
- تحویل گرفتن مواد و قطعات در زمان‌های برنامه‌ریزی شده و بازرسی و کنترل آن‌ها
- نگهداری و انبار کردن مواد و قطعات، در شرایطی که به آن‌ها آسیب نرسد و هزینه‌های نگهداری آن‌ها مناسب باشد
بنابراین مدیریت صحیح مواد می‌تواند در افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌های تولید و بهبود کیفیت محصول بسیار مؤثر باشد.

مدیریت دارایی‌های فیزیکی (تجهیزات و ماشین‌آلات)

ماشین‌آلات نقش مهمی در مقدار هزینه و سرعت تولید دارند. از طرفی نوع ماشین‌آلات و تجهیزات و فرسوده نبودن آن‌ها می‌تواند در کیفیت محصولات بسیار مؤثر باشد. وجود ماشین‌آلات و تجهیزات و ابزار پیشرفته با قابلیت‌های بالا، زمینه را برای طراحی و تولید محصولات گوناگون فراهم می‌آورد. سازماندهی و مدیریت صحیح ماشین‌آلات، یکی از عوامل افزایش بهره‌وری است.

مدیریت ماشین‌آلات و تجهیزات یعنی شامل موارد زیر می‌باشد:

1- بررسی و محاسبهٔ همه جانبه برای تعیین نوع و تعداد ماشین‌آلات و تجهیزات مورد نیاز؛

2- تهیه و تأمین ماشین‌آلات و تجهیزات مناسب و همچنین سازماندهی صحیح و علمی آن‌ها؛

3- به کارگیری افراد متخصص و ماهر به عنوان کاربران ماشین‌آلات و آموزش و هدایت آن‌ها؛

4- برنامه‌ریزی و به کارگیری صحیح و علمی ماشین‌آلات و تجهیزات، برای دستیابی به حداکثر تولید در حداقل زمان، در نتیجه افزایش بهره‌وری ماشین‌آلات و تجهیزات؛

5- برنامه‌ریزی و طراحی یک سیستم تعمیرات و نگهداری به منظور پیشگیری از خرابی ماشین‌آلات و توقف تولید؛

6- تصمیم‌گیری به موقع برای تعویض و جایگزینی هر یک از ماشین‌آلات و تجهیزات، متناسب با هزینه‌ها و کارآمدی آن‌ها؛

7- استفاده از نرم‌افزارهای مرتبط و مناسب برای انجام سریع و دقیق موارد فوق.

مدیریت زمان

یكی از مهم‌ترين سرمايه‌های زندگی «وقت» است. تا آنجا که خداوند در قرآن کریم به آن سوگند یاد کرده و می‌فرماید: «والعصر؛ سوگند به وقت» که در اینجا عصر به معنی زمان و روزگار است. لذا هدر دادن اين سرمايه خلاف عقل و اصول دين است و لازم است با برنامه‌ریزی منطقی، در مسير اهداف از آن بهره‌گيری شود.

چرا به مديريت زمان نياز داريم؟

همهٔ انسان‌ها به دلایل مختلفی به مديريت زمان نياز دارند، زیرا:

- عمر و زمان قابل بازگشت نيست.
- گذشت زمان، محسوس و ملموس نيست.
- اگر زمان مدیریت نشود، عمر انسان بیهوده تلف می‌شود.
- زمان به مانند اسبی تیزپا و سرکش است و مهار آن یک هنر بزرگ است.

به همین دلیل است که در سخنان معصومین (علیه السلام) از آن به «ابر زودگذر بهاری» تعبیر شده

با مديريت زمان می‌توان شرايط زندگی را بهبود بخشيد و زندگی مطلوب‌تر و مفيدتری را برای خود و اطرافیان ایجاد کرد.

مدیریت زمان مزايا و فوايد بی‌شماری دارد که در زیر به بخشی از آن‌ها اشاره می‌شود:

- ايجاد انگيزه و احساس مطلوبيت و دستيابی به خلاقيت؛
- كاهش اضطراب و فشارهای روانی؛
- ايجاد تعادل ميان فعاليت‌های شغلی و زندگی خصوصی؛
- موفقيت و تسريع در كسب هدف‌ها؛
- تشخيص اولويت در كارها؛
- حذف امور و كارهای زايد؛
- نظم در كارها؛
- كسب نشاط و تحرک در زندگی.

مفهوم مدیریت زمان را می‌توان به‌صورت موارد زیر بیان نمود:

مدیریت زمان یعنی:

- هرکس از زمان خودش حداکثر بهره را ببرد و بیشترین بهره‌وری را داشته باشد؛
- وقت‌هایی را که در اختیار دارد، با برنامه‌ریزی صحیح به کارهای مهم و مفید اختصاص دهد؛
- طوری برنامه‌ریزی شود که زمان و وقت مدیران و تک‌تک کارکنان به مهم‌ترین، مؤثرترین و مفیدترین امور برای رسیدن به موفقیت اختصاص یابد؛
- در طول روز، هفته و ماه، از ماشین‌آلات و تجهیزات و ابزار آلات و اماکن در اختیار، به بهترین وجه استفاده شود؛ به طوریکه بیکاری نداشته باشند؛
- برنامه‌ریزی زمان در اختیار و اجرای صحیح برنامه و نظارت جدی بر روند پیشرفت کارها.

سارقان زمان

مدیریت زمان با ماتریس «فوری - مهم»

این ماتریس به شما کمک می‌کند تا وظایف با اهمیت و فوری خود را اولویت دهید. در این ماتریس فعالیت‌های مهم و فوری به صورت زیر تعریف می‌شوند:

- فعالیت‌های مهم: فعالیت‌هایی هستند که به دستیابی به اهداف (حرفه‌ای یا شخصی) منجر می‌شود.
- فعالیت‌های فوری: فعالیت‌هایی هستند که به توجه فوری نیاز دارند و نمی‌توان انجام آن‌ها را به بعد موکول کرد.

روش به‌کارگیری ماتریس فوری - مهم

1- خانهٔ مهم - فوری: فعالیت‌هایی در این بخش قرار خواهند گرفت که در صورت انجام نشدن، پیامدهای بدی به همراه خواهند داشت. در واقع تمامی فعالیت‌هایی که نمی‌توان در زمان مشخصی انجام شوند، مختص به این خانه هستند.

2- خانهٔ مهم - غیرفوری: فعالیت‌هایی این بخش دارای اهمیت بالایی هستند، ولی زمان بیشتری برای انجام شدن نیاز خواهند داشت. این بخش از ماتریس در حقیقت وجه تمایز میان افراد موفق با دیگران است، چرا که به اموری با زمان‌بندی درازمدت مربوط است.

3- خانهٔ غیرمهم - فوری: فعالیت‌هایی این بخش اگرچه اهمیت ندارند، ولی همیشه رخ دادن آن‌ها محتمل است و باید بتوان آن‌ها را به درستی مدیریت کرد؛ در غیر این صورت می‌توانند به عاملی برای اتلاف زمان تبدیل شوند.

4- خانهٔ غیر مهم - غیر فوری: فعالیت‌هایی این بخش در واقع امور بیهوده‌ای هستند که فرد شخصاً باعث ایجاد آن‌ها شده است و شامل برخی عادات منفی هستند که فقط موجب اتلاف وقت خواهند شد. این بخش از فعالیت‌ها را به راحتی می‌توان بدون آنکه اختلالی در زندگی ایجاد کنند، از امور روزانه حذف کرد.

نکات مهم مدیریت زمان در هنگام کار با ماتریس فوری - مهم:

1- همیشه در تعیین وظایف، اول از خودتان بپرسید چه کاری ارزش انجام دادن دارد.

2- قبل از اضافه کردن یک وظیفه، اول وظیفه‌ای را که از همه مهم‌تر است، کامل کنید.
به یاد داشته باشید: مهم جمع‌آوری کردن وظایف نیست، تمام کردن آنهاست.

3- همیشه باید هم برای وظایف کاری و هم وظایف شخصی خود تنها یک فهرست داشته باشید.

5- اجازه ندهید دیگران اولویت‌های شما را مشخص کنند. هنگام صبح برنامه‌ریزی کنید، سپس بر روی وظایف خود کار کنید و در پایان، از به اتمام رساندن کارهایتان لذت ببرید.
- در پایان، سعی کنید کارهایتان را زیاد به تعویق نیندازید.

دقت در سهيمه‌بندی اوقات:

- وقتی بگذار برای نماز، كه آن سرچشمه بيشترين توان‌ها و نيروها در زمين است؛
- وقتی بگذار برای بخشش و ايثار، كه ارزش زندگی انسان به گذشت و فداکاری برای دیگران است؛
- وقتی بگذار برای خدمت به مردم، زيرا راهی به سوی خوشبختی است؛
- وقتی بگذار برای معاشرت با شايستگان، زيرا معدن ادب و درس‌آموزی است؛
- وقتی بگذار برای انديشيدن، كه آن منبع قدرت و نيرو است؛
- وقتی بگذار برای خانواده، زيرا بهای آرامش است؛
- وقتی بگذار براي كار، كه آن بهای موفقيت است؛
- وقتی بگذار برای مطالعه، كه آن زيربنای خردمندی و فرزانگی است؛
- وقتی بگذار برای ورزش و تفريح، كه آن منبع جوانی جاودانی است؛
- وقتی بگذار برای خواب و استراحت، زيرا ايستگاه تجديد قوا است؛
- وقتی بگذار برای نظافت، زيرا عامل بهروزی شخصيت و شادكامی است؛
- وقتی بگذار برای خنده، كه آن بهترين روان‌كنندهٔ چرخ‌های زندگی است؛
- وقتی بگذار برای انس با طبيعت، زيرا سرچشمهٔ حيات و تفريح سالم است؛

اما هرگز، برای بيهودگی، بی‌فايدگی و اتلاف عمر، وقت نگذار.

بازدید علمی پودمان دوم

در قالب گروه‌های چند نفره از یک سیستم تولیدی یا خدماتی بازدیدی به عمل آورید و موارد زیر را در این بازدید مورد بررسی قرار دهید. سپس نتایج حاصل از بازدید را به صورت پرده‌نگار در کلاس ارائه نمایید.

1- انواع منابع تولید سازمان مورد بازدید را دسته‌بندی نمایید.
2- هزینه‌های هفتگی و ماهیانهٔ سازمان مورد بازدید را بنویسید.
3- ویژگی‌های منابع انسانی مورد نیاز این سازمان را نوشته و برنامه‌های سازمان برای ارتقای سطح شایستگی منابع انسانی خود را ذکر کنید.
4- اقدامات و فعالیت‌های مدیران سازمان مورد بازدید در راستای ایجاد انگیزه در کارکنان شامل چه مواردی می‌باشد؟
5- برنامهٔ سازمان مورد بازدید جهت تامین مواد اولیه را بنویسید.
6- مدیریت دارایی‌های فیزیکی (تجهیزات و ماشین‌آلات) سازمان مورد بازدید به چه صورتی انجام می‌شود؟
7- اقدامات سازمان مورد بازدید در جهت مدیریت زمان شامل چه مواردی می‌باشد؟